![](https://saglamqal.az/wp-content/uploads/2024/07/saglamqal.az-esas-1-1.png)
Hiperglisemiya (Yüksək qan şəkəri) nədir?
Sağlam insanda aclıq qan şəkəri ən çox 90-100 mq/dl olur. Hiperqlikemiyada acqarına qan şəkəri 125 mq/dl-dən yuxarıdır. Acqarına qan şəkəri 100-125 mq/dl arasında olanlar qlükoza tolerantlığı pozulmuş hesab edilir. Bu vəziyyətə prediabet deyilir. Yeməkdən 2 saat sonra qan şəkəri 180 mq/dl-dən yuxarı olan şəxs hiperqlikemiyadan əziyyət çəkir. Hiperglisemiya təkcə diabetdə baş vermir. Dərmanlar, hormonal xəstəliklər, ciddi infeksiyalar, mədəaltı vəzi xəstəlikləri, kortizon istifadəsi, cərrahiyyə və travmalar da qan şəkərinin artmasına səbəb ola bilər.
Yüksək qan şəkərinin əlamətləri hansılardır?
Yüksək qan şəkərinin simptomlarına (hiperqlikemiya simptomları) adətən aşağıdakılar daxildir:
- Daimi aclıq və susuzluq vəziyyəti
- Çox su içmək
- Çox idrar etmək
- Bulanıq görmə
- Baş ağrısı
- Yorğunluq
- Çəki itirmək
- Təkrarlanan vaginal və dəri infeksiyaları
- Kəsiklərin və yaraların yavaş sağalması
- Quru ağız
- Sidik qaçırma
- Sidik rənginin qaralması
Əgər qan şəkəri qəfildən çox yüksəlirsə, bu, ketoasidoz adlanan çox təhlükəli vəziyyətə gətirib çıxara bilər. Bu vəziyyət xüsusilə insulin çatışmazlığı olan 1-ci tip diabet xəstələrində müşahidə olunur. Qan şəkərinin qəfil yüksəlməsinin simptomlarına aşağıdakılar daxildir:
- Qusma
- Dehidrasiya (bədən susuzlaşır)
- Nəfəsdə aseton qoxusu
- Sürətli nəfəs
- Çətin nəfəs
- Ürək döyüntüsü (taxikardiya)
- Şüurun pozulması, qarışıqlıq
- Mədə ağrısı
- Koma
Şəkər niyə artır?
“Qan şəkəri niyə yüksəlir?” sualı bir çox insanda maraq doğurur. Qidalanma zamanı istehlak etdiyimiz karbohidratlar (çörək, şəkər, düyü, nişasta, makaron və s.) həzm olunduqda qlükoza ayrılır. İnsulin hormonu sərbəst buraxılan qlükozanın hüceyrəyə daxil olması üçün lazımdır. Yeməkdən sonra mədəaltı vəzi stimullaşdırılır və insulin ifraz olunur. İnsülin qlükoza hüceyrəyə daxil olur. Həddindən artıq şəkər əzələlərdə və qaraciyərdə glikogen kimi saxlanılır. Qan şəkəri normallaşdıqda insulin ifrazı da dayanır. Yüksək qan şəkərinə səbəb olan ən çox yayılmış xəstəliklər Tip 1 və Tip 2 diabetdir. Tip 1 diabetli xəstələrdə insulin çatışmazlığı var. 2-ci tip diabetli xəstələrdə hüceyrə səviyyəsində yüksək insulin səviyyələrinə cavab çatışmazlığı var. Hər iki halda şəkər hüceyrəyə alına bilmədiyi üçün qan şəkəri yüksəlir. İnsulin qan şəkərini tənzimləyən ən vacib hormondur.
Diabetdən başqa, hiperqlikemiyanın əsas səbəbləri bunlardır:
- Xroniki pankreatit (mədəaltı vəzinin iltihabı)
- Mədəaltı vəzi xərçəngi
- Hemokromatoz (toxumalarda həddindən artıq dəmir yığılması)
- Kuşinq sindromu (Bu, ya xaricdən həddindən artıq kortizon qəbulu, ya da böyrəküstü vəzdən kortizol ifraz edən bir şiş nəticəsində yaranan bir xəstəlikdir.)
- Akromeqaliya (Böyümə hormonunun həddindən artıq ifrazı nəticəsində yaranan xəstəlikdir. Həddindən artıq uzun boylu və çənəsi böyük olan insanlar. Bununla yanaşı hiperqlikemiya da yarana bilər)
- Feokromositoma (böyrəküstü vəzinin xoşxassəli şişidir.)
- Uzunmüddətli və ya yüksək dozada kortizon istifadəsi
- Estrogen istifadəsi
- Hamiləlik dövründə hormonların təsiri altında inkişaf edən gestational diabet
- Tərkibində yüksək şəkər olan serum verilməsi
- Əməliyyatdan sonra xəstələrdə qan şəkərinin artması müşahidə edilə bilər.
- Şiddətli xəstəliklər zamanı şəkər arta bilər.
- Ciddi travma qan şəkərini yüksəldə bilər.
Kimlər hiperglisemiya riski altındadır?
Aşağıdakı hallarda yüksək qan şəkəri daha çox müşahidə olunur.
- Kilolu insanlar
- Ailədə 2-ci tip diabet xəstəliyi olanlar
- Bəzi cinslər daha çox risk altındadır.
- Hiperlipidemiya (qan yağlarının çox olması) və yüksək qan təzyiqi olanlar
- Hamiləlik dövründə şəkər xəstəliyi olanlar
- Polikistik yumurtalıq xəstəliyi
- İnsulin və şəkəri azaldan dərmanlardan düzgün istifadə etməmək və ya onları atlamaq
- Həddindən artıq karbohidrat yemək
- Çox passiv olmaq
- Çox yüksək stress
- Xəstəlik
Qan şəkəri artanda nə baş verir?
Uzun müddət yüksək qan şəkəri bir çox orqan və toxumalar üçün təhlükəlidir. Müalicə olunmayan hiperqlikemiya uzun müddətdə aşağıdakı ağırlaşmalara səbəb ola bilər:
- Ürək-damar xəstəlikləri (ürək damarlarında tıxanma və ateroskleroz)
- Yüksək qan şəkəri uzun müddət davam edərsə, sinirləri zədələyə bilər. Bu vəziyyətdə xəstədə neyropatiya inkişaf edir. Bu insanların əsəblərinin həssaslığı azalıb. Bədənin bəzi yerlərində uyuşma hiss edə bilərlər.
- Yüksək qan şəkəri böyrəklərə zərər verə bilər. Qan şəkəri yüksək olan xəstələrdə çox miqdarda şəkər sidikdə ifraz olunur. Diabetik nefropatiya adlanan böyrək çatışmazlığı inkişaf edə bilər.
- Gələcəkdə gözün tor qişasının damarlarının zədələnməsi nəticəsində korluq yarana bilər.
- Gözdə katarakta xəstəliyi inkişaf edə bilər.
Ayaqlara qan axını azaldığından uzun sürən ayaq yaraları yarana bilər. Bəzən ayaq barmaqlarının amputasiyası tələb oluna bilər.
Yüksək qan şəkəri sümüklərin və oynaqların zəifləməsinə səbəb ola bilər.
Diş və diş əti infeksiyaları çox yayılmışdır.
Yuxarıda sadalanan ağırlaşmalar nəzarətsiz diabet xəstələrində zamanla baş verən vəziyyətlərdir. Qan şəkərində qəfil artım olduqda, iki fövqəladə hal baş verə bilər:
Diabetik ketoasidoz: Bu vəziyyət bədəndə kifayət qədər insulin olmadığı zaman inkişaf edir. Xüsusilə 1-ci tip diabetli xəstələrdə tez-tez rast gəlinir. Qan şəkəri yüksəldikdə və insulin yoxdursa, yağlar parçalanmağa başlayır. Keton cisimləri meydana çıxır. Keton cisimləri zəhərlidir. Əvvəlcə qanda onun səviyyəsi yüksəlir və sonra sidiklə xaric olur. Diabetik ketoasidoza vaxtında müdaxilə edilməzsə, diabetik komaya çevrilir. Diabetik koma həyat üçün təhlükə yarada bilən təhlükəli bir vəziyyətdir.
Hiperglisemik hiperosmolyar vəziyyət: Bu vəziyyətdə insulin mövcuddur, lakin təsirsizdir. 2-ci tip diabet xəstələrində müşahidə olunan bir vəziyyətdir. Qan şəkəri yüksəlir, lakin nə şəkər, nə də yağlar istifadə edilə bilməz. Bu xəstələrdə qan şəkəri 1000 mq/dl kimi yüksək dəyərlərə çata bilər. Artıq şəkər sidikdə ifraz olunarkən, artıq maye də xaric olur. Bu xəstələrdə susuzlaşdırma və koma sürətlə inkişaf edə bilər.
Yüksək şəkər üçün nə yaxşıdır?
Həm 1-ci tip diabet xəstələri, həm də tip 2 diabet xəstələri sağlam qidalanaraq, daha çox hərəkət edərək və stressi azaldaraq qan şəkərlərini idarə edə bilərlər. 1-ci tip xəstələrin müalicəsində insulinin çox mühüm yeri var. Tip 2 diabet xəstələri ilk növbədə oral antidiyabetiklərlə müalicə olunur. Bu müalicə kifayət deyilsə, insulinə başlamaq olar.
Diabetli bir insan yüksək qan şəkərini azaltmaq və qarşısını almaq üçün çox şey edə bilər:
Qan şəkərinin nizamlı ölçülməsi: Barmaqdan bir damla qanla şəkəri ölçən cihazlar var. Bunlardan birinə sahib olmaq qan şəkərinin müntəzəm monitorinqini idarə etməyi asanlaşdırır.
Fiziki aktivliyin artırılması: Bu şəkildə qanda olan şəkərin istifadəsi asanlaşır və arıqlamaq mümkündür.
Pəhrizdə istehlak edilən karbohidratların miqdarını azaltmaq, porsiyaları azaltmaq və hiperglisemiyaya səbəb olmayan qəlyanaltılara sahib olmaq uyğundur.
İstifadə etdiyiniz oral antidiyabetik qan şəkərinizi idarə etmək üçün kifayət deyilsə, həkiminiz dərmanınızı dəyişdirəcək. Eynilə, insulinin dozası düzəldiləcəkdir.
Stress hormonları qan şəkərini artıran təsirə malikdir. Hiperqlikemiyadan əziyyət çəkənlərə kifayət qədər yatmaq və meditasiya etmək tövsiyə olunur.
Arıqlamaq dərman ehtiyacını azalda bilər.
Pre-diabeti olan xəstələr karbohidratları azaltmaqla və çəki itirməklə xəstəliyin inkişafını gecikdirə bilərlər.
Yüksək qan şəkəri əlamətlərinə diqqət yetirin.
Qan təzyiqini normal səviyyədə saxlamaq vacibdir.
Hər 3-6 aydan bir hemoglobin A1C-ni yoxlatmaq yaxşı olardı.
Hiperglisemiya müalicəsinin məqsədi
- Qan təzyiqini nəzarət altında saxlamaq
- Böyrək və göz sağlamlığının qorunması
- İnfarkt, yüksək qan təzyiqi, insult və periferik damar xəstəlikləri riskini azaldır
- Metabolik sindrom riskini azaltmaq üçün
Daxili xəstəliklər mütəxəssisləri və endokrinoloqlar hiperglisemiyası olan xəstələrin təqibini və müalicəsini həyata keçirirlər. Özünüzdə və ya yaxınlarınızda yüksək qan şəkəri əlamətləri görsəniz, ən yaxın tibb müəssisəsinə müraciət edin.